روش تحقیق اسنادی

روش‌هاي اسنادي يكي از مهم‌ترين ابزار‌هاي تحقيق، به ويژه تحقيق موردي محسوب مي‌شوند. روش‌هاي اسنادي در زمره روش‌ها يا سنجه‌هاي غير‌مزاحم و غير واكنشي به شمار مي‌آيد زيرا با مشكل جمع‌آوري اطلاعات مواجه نيستيم و اطلاعات از قبل موجود است .

زمینه های مورد استفاده از روش اسنادی :

زماني مورد کابرد است كه يا تحقيقي تاريخي در دست انجام باشد، يا آنكه تحقيق با پديده‌هاي موجود بوده و محقق در صدد شناسايي تحقيقات قبلي در مورد آن موضوع بر آمده باشد يا آنكه پژوهش نياز به استفاده از اسناد و مدارك را ايجاب نمايد.

کاربرد روش اسنادی در تحقیقات تاریخی :

محقق در درون دوره تاریخی پدیده نمی توانست دیدی جامع و فراگیر در مورد پدیده داشته باشد ، فاصلۀ زمانی که از زمان وقوع حادثۀ تاریخی تا زمان پژوهش اسنادی پدید می آید ، به محقق کمک می کند تا عوامل اصیل رویکرد تاریخی را با دقت بیشتری بشناسد و از تکرار اجتناب ورزد و به نتایج نوینی دست یابد .

معایب پژوهش اسنادی :

۱ . حوادث تاریخی زنده نیستند؛ لذا درك و فهم مستقیم آن‌ها ممكن نیست، پس همواره با واسطه مطالعه و ارزیابی می‌شوند، لذا ممكن است دچار سوگیری و قضاوت ارزشی محقق قرار گیرند .

۲ . گذشته قابل تكرار نیست؛ لذا محقق، خواه ناخواه با معیارهای جامعه زمان خود با گذشته مواجه می‌شود، پس باید ضریب انحراف خاص را در پژوهش خویش بپذیرد .

۳ . پژوهش اسنادی هرگز به‌طور كامل در اسناد و مدارك جای نمی‌گیرد؛ لذا محقق از روش‌های استنتاجی، جهت تكمیل خلأها استفاده می‌كند كه طبیعتاً عنصری تازه بر واقعیت تاریخی می‌افزاید .

روش اسنادی معمولا از وضوح و روشنی والایی برخوردار است . محقق می تواند با دیدی فراگیر و جامع کل واقعه و عوامل موثر در آن را مورد بررسی قرار دهد .

تعريف تحقيق:

تحقيق كلمه عربی بوده كه در لغت به معنای، به حقيقت امری رسيده گی كردن، رسيده گی و يا باز جويی كردن و راست و درست كردن است و در اصطلاح عبارت از دريافت معلومات دقيق و واقعی در باره يك موضوع مشخص و معيين و شرح نتايج آن ميباشد.

همچنان تحقيق را ميتوان به عنوان به كار گيری روش علمی به منظور بررسی يك مساله تعريف كرد. اين روش  برای دست يا بی به اطلاعات قابل اعتماد و مفيد به کار رفته ، هدف آن كشف پا سخ  برای سوالات پر معنا از طريق به كار گيری  روش های علمی است. و تحقيق به طور عام تلاش نظام مند  و هدفمند برای كسب دانش معتبر و قابل اطمينان است.

معادل كلمه تحقيق در زپان انگليسي Research  بوده که  معنای آن پژوهش ،جستجو، تتبع و يا جستجو كردن و تحقيقات علمی كردن است.[1]

در فرهنگ انگليسي Webster در مورد تحقيق چنين آمده است: تحقيق عبارت از سعی و تلاش و يا پشت كار منظم در يك موضوع به منظور استخراج كردن و يا تجديد نظر در آن ميباشد. [2]

در واقع هر تحقيق ويا Research دارای اهداف معيين ميباشد و يا هم تجسس و كاووش هايی است که مستلزم يك سلسله فعاليت ها و مجاهدات پيهم برای دريافت واقعيت ها، تحت قاعده در آوردن فرضيه هايی تاييد شده و تثبيت تيوری هايی ( نظريات ) موجوده، توضيح  وتصريح نظريات گذشته، كسب دانش و بينش واقعی راجع به وقايع رويداد های تاريخی تهيه و ترتيب احصاييه هايی حياتی و ضروری درك و شناخت پديده های طبيعی تفسير و تعبير يافته ديگران از طريق تركيب و ترتيب اطلاعات و شواهد لازمه به منظور نتايج مؤثق از آن ميباشد.

به صورت عموم تحقيق را به تحقيقات اجتماعی Social Research، تحقيق اسنادی Documentary Research و تحقيق علوم طبيعی يا لابراتواری Laboratory R. تقسيم كرده اند. كه هر كدام شامل منابع جداگانه و كار برد های مشخص خويشرا داراست.

و هر يك دارای تفاوت هايی هستند و به علت تفاوت در ماهيت موضوع هر كدام، بايد روش تحقيق جداگانه را كار گيرند.

در علوم طبيعي پديده های فزيكی و بيولوژيكی مورد مطالعه قرار ميگيرد در اين علوم تعداد محدودی از متغير هاکه قابليت اندازه گيری دقيق دارند، در توصيف بسياری از پديده ها دخيل هستند و نيز بيان قوانين جهان شمول امكان پذير است.

اين تحقيقات روابط بين پديده هايی را كه آشكارا در جهان تغيير ناپذير اند صورت بندی ميكند و دانشمندان علوم طبيعي پديده هايی را بررسی ميكنند كه كمتر به تعابیر ذهنی نياز دارد و پروسه تحقيق در آزمايشگاه امكان پذير است و وسايلی برای اندازه گيری و تثبيت نتيجه آن در آزمايشگاه وجود دارد. در حاليكه در تحقيقات اجتماعی، ابعاد تاريخي، رفتار انسان و هم جنبه های ذهنی تجربه انسانرا در نظر بايد داشت چنانچه اگر دانشمند علوم اجتماعی بخواهد به رفتار افراد وگروه پی برد بايد خودش را به جای آنها قرار دهد تا ( بدون دخالت احساسات و عقايد شخصی ) ارزش ها، طرز تلقی و نظر حقيقی آنها را بفهمد وچون افراد محيط اجتماعيشان به طور مستمر  در حال تغيير اند در نتيجه دانشمندان علوم اجتماعی نمی توانند مانند دانشمندان علوم طبيعی روش تحقيق معيين و ثابتی را پيش بينی، ودرك دنيايی در حال تغيير به كار گيرند. در تحقيقات علوم اجتماعی مفهوم درك كردن مهم پنداشته ميشود و در مورد مفهوم درك كردن توافقی وجود ندارد وبدو طريق بيان شده است. مفهوم درك كردك توام با احساس Epathic Understanding  و درك تجربی يا Experimental Understanding  [3] همعينان دانشمندان علوم اجتماعی هم مشاهده كننده مسايل اجتماعی هستند و  ( ممكن عقايد خود را در رساله تحقيق (دخالت دهند) وهم در توسعه و بهبود در نظام علمی خود سهم دارند ( كه درين صورت بايد مانند دانشمندان علوم طبيعی ارزش ها و احساسات خود را در تحقيق دخالت ندهند ) يعنی در تحقيقات اجتماعی از دخيل نمودن نظر اجتناب ورزند زيرا تحقيقات اجتماعي عمليه ايست براي اثبات نمودن ويارد نمودن يک فرضيه و درين زمينه محققان مشكلات و فرضيه های طرح شده مربوط به جامعه و محيط را با مطالعه نورم های اجتماعی و ارتباط دادن آن كار هايی اجتماعی حل  فصل ميكند محققان علوم اجتماعی با موضوعات انسانی در گير است او علاقمند به رفتار خود و رشد اوبه عنوان عضوی از گروه است.

اين گونه تحقيقات با مراجعه به ساحه اجتماعی جامعه و مردم از طريق تهيه مصاحبه ها انكيت يا سوالنامه ها جداول به صورت مستقم و روياروی و ياهم غير مستقيم صورت ميگيرد.

علاوه بر مراجع بالايی كه به حيث منابع مهم تحقيقات اجتماعی به شمار ميرود اينگونه تحقيقات ميتوانند با استفاده از مواد دست دوم ويا مواد مستند و تكميل شده موجود ديگران در آرشيف ها، مراكز احصايوی ،مجله هاي تحقيقی و مسلكی، روزنامه ها، شرح حال ها، مواد تاريخی، فلم ها، ادبيات رشته های مختلف ( شعر و داستان ) و مراجع مواد ديگر تهيه گردند.

در بخش تحقيقات اسنادی بايد گفت كه عمدتاً متكی به منابع و ماخذ بوده و منابع آن، مراكز معلوماتی، كتابخانه ها، آرشيف ها آثار دست نويس يا خطی، ريكارد های فاميلی، بيوگرافی ها و شرح حال ها ميباشد.

فصل اول

تحقيقات اسنادی

دركنار تحقيقات اجتماعی از طريق آرا و نظريات مردم و با مراجعه به اجتماع و استفاده از برخی مواد موجود دركتابخانه ها انجام ميشود تحقيقات اسنادی به صورت عموم در كتابخانه ها ، آرشيف ها از طريق استاده از مواد كتبی، غير كتبی، بريده های جرايد، اسناد مربوط به وقايع مهم شخص، افراد اجتماع، ياداشت های شخصی، مدارك تحصيلی، زندگينامه ها فلم ها كست های تيپی وغيره انجام ميشود. كه مواد مذكور ميتوانند دست اول و يادوم باشد و شامل مراحل ذيل است.

مراحل تحقيق:

1.        انتخاب موضوع Subject Selection

2.       تهييه ببلیو گرافی مقدماتی Bibliography

3.      جمع آوری مواد Material Collection

تعریف: نوعی از پژوهش که از اسناد شخصی و رسمی به عنوان منابع اصلی کار پژوهش استفاده می کند و شامل داده هایی چون نامه ها، روزنامه ها، دفترچه های خاطرات، آمار و تبلیغات دولتی و غیره می شود.
«پژوهش اسنادی، پژوهش مبتنی بر شواهد برگرفته از مطالعه اسناد؛ مانند آرشیوها یا آمار رسمی است»[1]

بسیاری از اوقات، اصطلاح تحقیق كتابخانه‌ای را به‌جای پژوهش اسنادی به‌كار می‌برند، كه به‌نظر، اصطلاح دقیق و درستی نیست؛ زیرا منظور از مطالعات كتابخانه‌ای، مطالعاتی است كه موضوعات مورد مطالعه در اختیار و دسترس محقّق قرار نداشته و غالباً مربوط به گذشته‌ای دور یا نزدیك می‌گردد و محقّق از اسناد و مدارك زمان‌های پیشین كه در كتابخانه‌ها موجود می‌باشند، استفاده می‌كند. به‌عنوان مثال، تحقیق در زمینه طبقات اجتماعی عصر صفویه یا تحقیق درباره سهم اقشار مختلف اجتماعی در انقلاب مشروطیت ایران.

در این روش منابع اصلی مورد استفاده، كتب و مدارك منثور و منظومی است كه از دوره‌های گذشته به جای مانده و جدیداً از اسلاید، فیلم و سایر تكنولوژی‌های ضبط وقایع تاریخی نیز در پژوهش اسنادی استفاده می‌شود. اسنادی كه در پژوهش اسنادی مورد استفاده قرار می‌گیرند عمدتاً شامل اطلاعات و نتایجی است كه توسط نویسندگان و پژوهش‌گران قبلی در حوزه مورد بحث فراهم گردیده‌اند.[2]

اما آنچه معروف است اینکه؛ پژوهش اسنادی اعم از اسنادی و تاریخی است؛ به‌همین جهت در این نوشتار تحقیق کتاب‌خانه‌ای به‌عنوان یکی از اقسام تحقیق اسنادی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

در بسیاری از تحقیقات، به‌همان اندازه كه به تهیه داده‌های كاملاً جدید توجه می‌شود، به گردآوری و تحلیل اطلاعات از كارهای دیگران نیز ابراز علاقه می‌شود. «یكی از انواع فرعی پژوهش اسنادی عبارت است از تحلیل مجدد مجموعه‌ای از داده‌ها و نتایج تحقیقات گزارش‌شده، توسط نویسندگان دیگر. حكومت‌ها و سازمان‌های دیگر، به‌طور منظم آمار رسمی درباره انبوهی از پدیده‌های اجتماعی منتشر می‌كنند؛ جمعیّت، جرم و جنایت، ازدواج و طلاق، خودكشی، میزان بی‌كاری و ... از مراحل اولیّه پیدایش جامعه‌شناسی این آمارها، به‌عنوان پایه‌های پژوهش جامعه‌شناسی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. پژوهشگران می‌توانند داده‌های برگرفته از این‌گونه آمارها را مورد استفاده قرار داده و یا دوباره تحلیل كنند و آن اطلاعات را برای كمك به‌حل مسأله پژوهشی معین به‌كار برند.»[3]

 

زمینه‌های مورد استفاده از روش اسنادی

پژوهش اسنادی همان‌طور كه ذكر شد بر مبنای استفاده از اسناد و مدارك است و زمانی مورد كاربرد است؛ كه یا تحقیقی تاریخی در دست انجام باشد و یا آن‌كه تحقیق مرتبط با پدیده‌های موجود بوده و محقق درصدد شناسایی تحقیقات قبلی در مورد آن موضوع برآمده باشد و یا آنكه پژوهش، نیاز به استفاده از اسناد و مدارك را ایجاب نماید و در اصطلاح آن‌كه بخواهیم در یك زمینه خاص، مأخذیابی كنیم.[4]

 

كاربرد روش اسنادی در تحقیقات تاریخی

اگر قرار باشد در صدد شناخت خانواده در عصر خاصی از گذشته برآییم، بدیهی است به دلیل فاصله زمانی كه با ما دارد، باید از روش اسنادی بهره گیریم. استفاده از روش اسنادی در یك بررسی و تحقیق تاریخی دارای مزایای خاصی است. فاصله زمانی محقّق با واقعه تاریخی سبب می‌شود كه وی بتواند كل واقعه را در رابطه با وقایع مشابه در جهان آن‌روز ببیند و تحلیل كند. همچنین، محقق در درون دوره تاریخی پدیده نمی‌توانست، دیدی جامع و فراگیر در مورد پدیده داشته باشد، فاصله زمانی كه از زمان وقوع حادثه تاریخی تا زمان پژوهش اسنادی پدید می‌آید، به محقق كمك می‌كند تا عوامل اصیل رویكرد تاریخی را با دقّت بیشتری بشناسد و از تكرار، اجتناب ورزد و به نتایج نوینی دست یابد.[5]

 

كاربرد روش اسنادی در مأخذیابی

اصالت یك تحقیق اسنادی به منابع حائز اهمیتی است كه از آنان استفاده می‌شود. مآخذ مورد استفاده در تحقیقات اسنادی و كتابخانه‌ای سه دسته هستند:

1) كتب؛ شامل دو دسته فرهنگ لغت‌ها، دانش‌نامه‌ها، اطلس‌ها و همچنین كتب تخصصی در یك رشته علمی‌اند؛

2) مجله‌ها و نشریات ادواری؛ شامل روزنامه‌ها و سایر مجله‌های عمومی و تخصصی‌اند؛

3) اسناد؛ شامل نشریه‌هایی است كه توسط سازمان‌های ذی‌صلاح مثل بانك مركزی، مركز آمار قضائی وزارت دادگستری و ... منتشر می‌شوند. استفاده از اسناد و مدارك و روش‌های صحیح منبع‌گذاری و متأخریابی از اهمیت بسیار زیادی در جامعه‌شناسی برخوردار است. به این‌طریق كه در تحقیقات، حق دیگران ضایع نشود و خواننده بداند؛ كه جمله یا پاراگراف خاص كه در تحقیق نقل شده از كجا اخذ شده است. همچنین اعتبار یك تحقیق تاریخی به نوع مدارك و اسنادی است كه محقق از آن‌ها بهره گرفته است. بنابراین مأخذیابی نه‌تنها منبع‌یابی را در مسأله سنجش به‌عهده دارد؛ بلكه به نوعی ارتباط اخلاق با علم را هم مبیّن است.[6]

 

معایب پژوهش اسنادی

پژوهش اسنادی با مشكلاتی از این قبیل نیز روبرو است:

1.   حوادث تاریخی زنده نیستند؛ لذا درك و فهم مستقیم آن‌ها ممكن نیست، پس همواره با واسطه مطالعه و ارزیابی می‌شوند، لذا ممكن است دچار سوگیری و قضاوت ارزشی محقق قرار گیرند؛

2.   گذشته قابل تكرار نیست؛ لذا محقق، خواه ناخواه با معیارهای جامعه زمان خود با گذشته مواجه می‌شود، پس باید ضریب انحراف خاص را در پژوهش خویش بپذیرد؛

3.   پژوهش اسنادی هرگز به‌طور كامل در اسناد و مدارك جای نمی‌گیرد؛ لذا محقق از روش‌های استنتاجی، جهت تكمیل خلأها استفاده می‌كند كه طبیعتاً عنصری تازه بر واقعیت تاریخی می‌افزاید.[7]

---

[1]. مجدفر، فاطمه؛ جامعه‌شناسی عمومی، تهران، شعاع، 1382، چاپ اول، ص 276.

[2]. گیدنز، آنتونی؛ جامعه‌شناسی، منوچهر صبوری، تهران، نی، 1378، چاپ پنجم، ص726.

[3]. همان، ص727.

[4]. ساروخانی، باقر؛ روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383، چاپ هفتم، جلد1، ص256.

[5]. همان، ص259.

[6]. همان، ص260 تا 274.

[7]. همان، ص258 و گیدنز، آنتونی؛ همان، ص727.